Η ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΤΟΥ ΓΕΝΕΤΙΚΟΥ ΥΛΙΚΟΥ

Νίκος Σταυρόπουλος, Στέλιος Σαμαράς, Α. Ματθαίου
ΕΘΙΑΓΕ – ΚΓΕΜΘ – Τράπεζα Γενετικού Υλικού.

Το γενετικό υλικό μπορεί να διατηρηθεί και προστατευθεί με 2 κύριους τρόπους, την διατήρηση Εκτός Τόπου ή εκτός του φυσικού περιβάλλοντος(Ex Situ) και την διατήρηση Επί Τόπου ή στο φυσικό περιβάλλον (In Situ). Παρακλάδι της Επί Τόπου διατήρησης αποτελεί η Διατήρηση στον Αγρό ή γενικότερα υπό καλλιέργεια (On Farm conservation) που εφαρμόζεται για την προστασία των παραδοσιακών πληθυσμών και ποικιλιών.

·        Εκτός Τόπου διατήρηση (Εx situ conservation)

Είναι ο πιο διαδεδομένος και ο πιο εύκολος σχετικά τρόπος διατήρησης.  Χρησιμοποιείται συνήθως  για την διατήρηση σπόρων  σε  ειδικές αποθήκες-ψυγεία  με συνθήκες που επιβραδύνουν  το γήρας τους.  Σε μικρότερη κλίμακα χρησιμοποιείται για την διατήρηση ιστών κλωνικά πολλαπλασιαζόμενων ειδών

( δενδρώδεις καλλιέργειες, πατάτα κλπ. )  με την χρήση υγρού  Αζώτου ή  διαλυμάτων ελάχιστης αύξησης ή περιέχοντα επιβραδυντήρες αύξησης σε συνθήκες In Vitro.

Κλωνικό υλικό διατηρείται επίσης υπό μορφή Φυτειών -  Συλλογών υπαίθρου σε ειδικά Ινστιτούτα ( Συλλογές Οπωροφόρων, αμπέλου, εληάς κλπ. ). Σε τέτοιες φυτείες μπορεί να διατηρηθούν επίσης και είδη που διατρέχουν κινδύνους στο φυσικό περιβάλλον, λόγω μικρών επισφαλών πληθυσμών, αλλαγών χρήσεων γης κλπ.  Στην κατηγορία αυτή περιλαμβάνονται οι διάφορες συλλογές  αρωματικών, φαρμακευτικών  και καλλωπιστικών φυτών  και άλλων αυτοφυών  ειδών που  διατηρούνται σε διάφορα ιδρύματα της χώρας.

α)  Διατήρηση  σπόρων

Η  διατήρηση των σπόρων στηρίζεται στην από αιώνων εμπειρική παρατήρηση, που επαληθεύθηκε μεταγενέστερα  και με πειραματισμό,  ότι  η διάρκεια ζωής των σπόρων αυξάνεται όσο μειώνεται η υγρασία τους και όσο μειώνεται η θερμοκρασία του χώρου όπου αυτοί διατηρούνται. Οι σπόροι που η βιωσιμότητα τους επιμηκύνεται  με την μείωση της υγρασίας τους και της θερμοκρασίας διατήρησης χαρακτηρίζονται ως Ορθόδοξοι ( Orthodox ). Αντίθετα σπόροι που δεν έχουν αυτή την συμπεριφορά ονομάζονται Μη Ορθόδοξοι  ή Δύστροποι ( Recalcitrant).Πρακτικά στις τράπεζες γενετικού υλικού διατηρούνται σήμερα μόνο ορθόδοξοι σπόροι. η διατήρησή τους στηρίζεται  στην διαπίστωση ότι η βιωσιμότητά τους διατηρείται τόσο περισσότερο, όσο χαμηλότερη είναι η υγρασία τους και όσο χαμηλότερη είναι η θερμοκρασία του χώρου αποθήκευσης. Ειδικότερα έχει βρεθεί  ( κανόνες του Harrington, 1975 )  ότι :

- Όταν η υγρασία του σπόρου μειώνεται κατά 1 %  η διάρκεια της ζωής του διπλασιάζεται.

- Όταν η θερμοκρασία του χώρου αποθήκευσης μειωθεί κατά 5 βαθμούς Κελσίου, η διάρκεια της ζωής τους επίσης διπλασιάζεται.

- Η επίδραση της υγρασίας και της θερμοκρασίας είναι ανεξάρτητη και αθροιστική.

Πρόσφατες εργασίες έδειξαν ότι η βιωσιμότητα των σπόρων επιμηκύνεται σε πολλά είδη και με Υπερξήρανση ( Ultra drying)  σε επίπεδα 1,5- 3 % χωρίς οι τελευταίοι να κινδυνεύουν από νέκρωση.  Η υπερξήρανση μπορεί να συμβάλλει σημαντικά στη μείωση του κόστους γιατί μπορεί να επιτρέψει την ασφαλή διατήρηση ακόμη και σε κανονικές συνθήκες θερμοκρασίας, καθιστώντας περιττή την δαπανηρή χρησιμοποίηση των αποθηκών- ψυγείων.

β Συλλογές – Φυτείες

Το γενετικό υλικό των κλωνικά αναπαραγόμενων ειδών διατηρείται κατ’ ανάγκη σε φυτείες υπαίθρου  αφού δεν έχουν  ακόμη  βελτιωθεί στο βαθμό που πρέπει οι άλλες εναλλακτικές μέθοδοι διατήρησης τέτοιου υλικού.

Το γενετικό υλικό των πυρηνοκάρπων (Prunus spp) που συλλέχθηκε με χρηματοδότηση του FAΟ το 1984-86 από μεγάλο μέρος της ελληνικής επικράτειας (176 κλώνοι )  διατηρείται σε φυτεία στο Ινστιτούτο Φυλλοβόλων Δένδρων της Νάουσας, όπου και αξιολογείται.

Το γενετικό υλικό της αμπέλου που συλλέχθηκε  κατά τα έτη 1982-86 (567 κλώνοι)  από ολόκληρο τον Ελλαδικό χώρο διατηρείται  σε φυτεία  στο Ινστιτούτο Αμπέλου Αθηνών. Εφεδρική συλλογή από 285 κλώνους εγκαταστάθηκε σε φυτεία  του Κ.Γ.Ε. Μακεδονίας -Θράκης  το 1987. Μικρότερες συλλογές δενδρωδών  καλλιεργειών διατηρούνται σε διάφορα ερευνητικά ιδρύματα της χώρας. Συλλογή υπαίθρου με ιθαγενή αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά διατηρείτα επίσης στο τμήμα Αρωματικών κα Φαρμακευτικών Φυτών του Κ.Γ.Ε.Μ.Θ.Από τα λαχανικά, σε φυτείες υπαίθρου της ΤΓΥ διατηρείται γενετικό υλικό του Allium sativum (πράσου)  που δεν σποροποιεί υπο τις συνθήκες της εύκρατης  ζώνης, ενώ γενετικό υλικό πατάτας διατηρείται σε φυτεία του τμήματος Λαχανοκομίας του Κ.Γ.Ε.Μ.Θ. και με μορφή μικροκονδύλων.  Μικρότερες φυτείες εργασίας υπάρχουν σε διάφορα ερευνητικά ιδρύματα της χώρας. Οι φυτείες υπαίθρου παρουσιάζουν το πλεονέκτημα ότι, σε αντίθεση με την διατήρηση σπόρων, επιτρέπουν την εξέλιξη του διατηρούμενου είδους, και το μειονέκτημα ότι  η εξέλιξη αυτή γίνεται υπό την επίδραση των συνθηκών της περιοχής όπου διατηρείται η συλλογή, οπότε ο πληθυσμός υπόκειται σε γενετική αλλοίωση ( απόκλιση ή εκτροπή ) και μετά από λίγα χρόνια δεν θεωρείται ότι αντιπροσωπεύει πιστά τις γονιδιακές συχνότητες του αρχικού πληθυσμού από τον οποίο προήλθε το δείγμα. Η ΤΓΥ στη διαδρομή των 20 ετών από την ίδρυσή της  συγκέντρωσε με σειρά εξερευνητικών αποστολών και διατηρεί στις εγκαταστάσεις της ή σε φυτείες υπαίθρου αρμόδιων ιδρυμάτων 7.220 δείγματα σπόρων ή κλωνικού πολλαπλασιαστικό υλικού. Το υλικό αυτό ανήκει σε 66 γένη ή 169 είδη καλλιεργούμενων φυτών ή άγριων συγγενών ειδών.

·        Διατήρηση Επί Τόπου ( In situ ) και  στον Αγρό ( On Farm )

Αποκτά στις μέρες μας ολοένα και μεγαλύτερη αξία, σαν εργαλείο και μέσο για την ενίσχυση της γεωργίας και της ολοκληρωμένης αγρό- περιβαλλοντική ανάπτυξη μη ανταγωνιστικών μειονεκτικών ορεινών και νησιωτικών περιοχών της χώρας. 

Υπό το πρίσμα της σημασίας της πολυλειτουργικότητας της γεωργίας, με την προσπάθεια αυτή αναμένεται ότι θα ενισχυθεί η διατήρηση της γεωργίας σε μειονεκτικές περιοχές και θα αποφευχθεί η ερήμωση της επαρχίας και η διακοπή της συνοχής της χώρας. Η ύπαρξη ενός συνόλου ολοκληρωμένων κινήτρων μπορεί να ξαναζωντανέψει  φθίνουσες παραμελημένες περιοχές, και να τις εντάξει σταδιακά στην κατηγορία των βιώσιμων. Η ενίσχυση επίσης της προστασίας του αγροτικού τοπίου (αγροτικοί δρόμοι, αναβαθμίδες (πεζούλες) προστασίας του εδάφους, γέφυρες, ρυάκια, δενδροστοιχίες, αισθητικές φυτοκοινωνίες, ανεμόμυλοι, υδρόμυλοι, παραδοσιακά εργοστάσια μεταποίησης κ.α. ) καθώς και η συνδυασμένη προβολή ιστορικών, τοπικών πολιτισμικών και τουριστικών στοιχείων  μπορούν να διασφαλίσουν στη δοκιμαζόμενη ύπαιθρο σημαντικούς πόρους για τη βελτίωση της οικονομίας της.  Για όλα όμως τα παραπάνω, κρίσιμης σημασίας είναι η αναμόρφωση της εσωτερικής νομοθεσίας σπόρων, ώστε να καταστεί δυνατό να παραχθεί και διακινηθεί νόμιμα υπό συγκεκριμένους όρους επαρκές πολλαπλασιαστικό υλικό αυτών των αβελτίωτων εντόπιων ποικιλιών, που σήμερα απαγορεύεται. Η Ε.Ε. έχει ανοίξει το δρόμο με τη νομιμοποίηση της εμπορίας σπόρων αβελτίωτων ποικιλιών υπό ορισμένους όρους, και αναμένεται η εναρμόνιση της σχετικής εθνικής νομοθεσίας. 

Επί τόπου  ( In situ )  διατήρηση

Η επί τόπου  ( In situ )  διατήρηση  αποτελεί  μια πιο σύνθετη και απαιτητική μορφή  προστασίας που αφορά κυρίως το γενετικό υλικό των άγριων συγγενών ειδών. Προϋποθέτει μεταξύ άλλων την επισήμανση περιοχών  με υψηλό  πλούτο ειδών , την ύπαρξη ειλικρινούς ενδιαφέροντος από τις τοπικές κοινωνίες, την θέσπιση νομοθεσίας, την δημιουργία οργάνων  υλοποίησης και ελέγχου  και την εξεύρεση πόρων  για την υλοποίηση της προστασίας σε εθνικό επίπεδο.  Το βασικό νομικό πλαίσιο έχει δημιουργηθεί με  το Π.Δ.  80/1990  αλλά η ενεργοποίηση του  έχει καθυστερήσει.  Η  Τ. Γ. Υ έχει ήδη επισημάνει περιοχές με ιδιαίτερο γενετικό πλούτο ειδών και έχει εισηγηθεί για τον χαρακτηρισμό τους ως προστατευομένων ζωνών, στα πλαίσια των διατάξεων του ανωτέρω  Προεδρικού  Διατάγματος «περί προστασίας των Φυτογενετικών Πόρων της χώρας»  του οποίου υπήρξε εισηγητής.  Παράλληλα , και μέχρι να επιλυθούν τα συναφή θεσμικά, διοικητικά και οικονομικά προβλήματα  έχει προταθεί η  αξιοποίηση  των ήδη προστατευόμενων  μέσω άλλων  προγραμμάτων  περιοχών της χώρας  ( εθνικών δρυμών, μνημείων της φύσεως, αρχαιολογικών χώρων , διαφόρων βιοτόπων κλπ. )  με απογραφή  του γενετικού υλικού  που αυτοφύεται  σε αυτές και  με λήψη μέτρων  προστασίας και επιστημονικής του παρακολούθησης μέσα σ’ αυτούς τους χώρους.

Διατήρηση στον Αγρό  (On Farm ),  δηλαδή υπό συνθήκες καλλιέργειας ή εκτροφής.

Έχουν επισημανθεί περιοχές όπου ακόμη διασώζεται  η παραδοσιακή γεωργία και στις οποίες υπάρχει επείγουσα ανάγκη εφαρμογής μέτρων προστασίας της. Με τον τρόπο αυτό θα προστατευθούν και θα επιβιώσουν οι εντόπιοι πληθυσμοί και ποικιλίες δυναμικά στην καλλιέργεια και όχι μόνο σαν μουσειακός σπόρος στα ψυγεία της ΤΓΥ. Βασικό πλαίσιο για αυτή τη μορφή προστασίας αποτελεί ο κανονισμός αριθμ. 2078/92 της Ευρωπαϊκής Ένωσης που εκδόθηκε στα πλαίσια της αναθεωρημένης Κοινής Αγροτικής Πολιτικής ( ΚΑΠ ) και επιτρέπει την παροχή ενισχύσεων στους γεωργούς που καλλιεργούν εντόπιες παραδοσιακές ποικιλίες ή εκτρέφουν ζώα τοπικής ράτσας που κινδυνεύουν από εξαφάνιση, ώστε να προστατευθεί η βιοποικιλότητα στον Ευρωπαϊκό χώρο. Η χώρα έχει ήδη συντάξει εθνικό πρόγραμμα ενίσχυσης τέτοιων δραστηριοτήτων και το έχει υποβάλει για έγκριση και χρηματοδότηση στην Ε.Ε. Ο κανονισμός αυτός έχει σήμερα αντικατασταθεί με ένα πιο διευρυμένο και βελτιωμένο πλαίσιο δράσεων και ενισχύσεων, τον Κανονισμό 1257/99. Έμμεση προστασία των παραδοσιακών ποικιλιών στον αγρό μπορεί να επιτευχθεί και μέσα από προγράμματα  ολοκληρωμένης ή οικολογικής γεωργίας, δεδομένου ότι οι παραδοσιακές ποικιλίες είναι άριστα προσαρμοσμένες στη γεωργία των χαμηλών απαιτήσεων ( low input agriculture  )  και έχουν συνήθως γενικευμένη γενετική αντοχή  σε πολλά παθογόνα ώστε να αποτελούν άριστο  γενετικό υλικό  για τέτοια προγράμματα. Πέρα από την βασική αυτή κατεύθυνση, υπάρχει επίσης μια πρόσφατη τάση για την επιλογή και δημιουργία ποικιλιών από  αυτό το υλικό που θα είναι κατάλληλες για περιβαλλοντικά φιλική γεωργία (μεγαλύτερη φυσική αντοχή σε ασθένειες, λιγότερες απαιτήσεις σε εισροές, καλύτερη ποιότητα κλπ.) που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για οικολογικές καλλιέργειες.(2)

Πηγές

1.      Η γεωργική βιοποικιλότητα και το έργο της Ελληνικής Τράπεζας Γενετικού Υλικού.

2.      Σύγχρονες τάσεις στην προστασία και αξιοποίηση των φυτογενετικών πόρων. Σταυρόπουλος, Σ. Σαμαράς, Α. Ματθαίου ΕΘΙΑΓΕ, ΚΓΕΜΘ.

3.      Η προστασία και αξιοποίηση των εντόπιων παραδοσιακών ποικιλιών σαν εργαλείο για την ανάπτυξη της υπαίθρου      Σ. Σαμαράς, Ν. Σταυρόπουλος, Α. Ματθαίου ΕΘΙΑΓΕ - ΚΓΕΜΘ Τράπεζα Γενετικού Υλικού